اين كتاب مقدس از يك‌سو آنان را به تفكر واداشت ، تا ارج‌گذار دانش باشند و ميان كسانى كه مىدانند و آنانى كه نمىدانند ، تفاوت نهند « 1 » و از ديگر سو بر دامنه نظام معرفتىشان افزود و آنان را به سوى علم‌آموزى گسيل داشت . بىشك آنچه مىتوانست در تقويت بنياد دانش‌افزايى مؤثر باشد و كليد نظام معرفتى به شمار آيد ، آموزش خواندن بود كه اين خود سرمطلع گفتار آغازين خدا با پيامبرش بود : « بخوان به نام پروردگارت كه آفريد . » « 2 » اين خود آيتى است بر اينكه دانش با خواندن آغاز مىشود و خواندن ، ديوار سخت جهل را خواهد شكافت و راه به دانايى خواهد گشود . نقش پيامبر عظيم الشأن اسلام صلى الله عليه و آله در بر كشيدن انسان به سوى معرفت الهى و رسيدن به قرب او كه جز با علم و دانش ميسر نبود ، « 3 » ستودنى است ؛ زيرا پيام‌هاى پر مايه و تأكيدهاى مكرر مبنى بر دانش‌افزايى بوسيله يادگيرى خواندن و نوشتن ، مسلمانان را به سوى تعليم و تربيت سوق داد . برنامه تعليمى پيامبراكرم صلى الله عليه و آله سرمشق مسلمانان در ادوار بعدى قرار گرفت . به دليل توجه بيش از حد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به حفظ و نگاه‌داشت آيات قرآنى به هر دو شيوه شفاهى و كتبى نزد صحابه ، اولين اقدام جدى ايشان در امر آموزش ، استنساخ قرآن كريم بود . بنا بر همين نظر ، برخى محققان پيامبراعظم صلى الله عليه و آله را نخستين معلم جامعه اسلامى دانسته‌اند . « 4 » به هر ترتيب عده‌اى در محضر مباركش آيات الهى را مىنوشتند و برخى كه از حافظه‌اى سرشار بهره‌مند بودند ، با به خاطر سپردن آيات ، آنها را حفظ مىكردند . بنابراين اساس آموزش اوليه بر فراگيرى قرآن قرار گرفت . حفظ و نگارش آيات كه بخشى از علم قرائت بود ، نخستين گام مسلمانان در راه تعليم و تعلم به شمار مىرفت . دومين گام آموزشى مسلمانان ، طريقه عبادت عملى و پاسداشت احكام قرآنى بود . با گذشت زمان و تكوين نخستين حكومت اسلامى در شهر مدينه ، پيامبر صلى الله عليه و آله ساختار جديدى از علم‌آموزى را طرح‌ريزى كرد و شكل آموزش نيز چون ساير بخش‌هاى اجتماعى نظام‌مند گرديد . نياز بخش‌هاى مختلف جامعه نوبنياد اسلامى در مدينه به اقتصاد و موضوعات زيرمجموعه آن چون دادوستد ، تجارت ، ارث ، غنايم و يا برگزارى مناسبات اجتماعى و سياسى از جمله تدوين و تنظيم

--> ( 1 ) . هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ . ( الزمر ( 39 ) : 9 ) . ( 2 ) . اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ . ( علق ( 96 ) : 1 ) . ( 3 ) . يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ . ( المجادله ( 58 ) : 11 . ) ( 4 ) . جرجى زيدان ، تاريخ تمدن اسلام ، ترجمه على جواهر كلام ، ص 625 .